चालीसको दशकदेखि शुरू भएको ज्ञानेन्द्र विवशजी र मेरो मित्रता दुई व्यक्ति बीचको सम्बन्ध मात्र रहेन, यो त कला, साहित्य र अविराम यात्राहरूको एउटा जीवन्त सँगालो बनेको छ । उहाँसँग बिताएका ती क्षणहरू सम्झिँदा लाग्छ– हामीले कठिन उकालोका बाटोहरू मात्र हिँडेनौँ, नेपाली कला र साहित्यका अनेकौँ रङहरूलाई पनि नजिकबाट नियाल्यौँ ।

ज्ञानेन्द्र विवशजीका बारेमा मेरो मानसपटलमा कोरिएका केही स्मृति र भावनाहरू यहाँ प्रस्तुत छन्:

१. कलायात्राको अविस्मरणीय सहकार्य

हाम्रो सहकार्यका कैयौँ आयामहरू छन् । कला प्रदर्शनी, गोष्ठी र सेमिनारहरूमा हामीसँगै हुन्थ्यौँ । विशेषगरी २०६३ सालको त्यो क्षण मेरो लागि सधैँ ताजा रहन्छ, जब हामी नेपाली र कोरियन कलाकारहरूको टोली लिएर घोडेपानी र पुनहिलको यात्रामा निस्किएका थियौँ । हिमालको काखमा बसेर कोरिएका चित्रहरू र त्यो साङ्गीतिक माहोल साँच्चै अद्भुत थियो ।

उहाँको खुबी नै यही हो कि उहाँ पदचापहरूलाई शब्दमा बदल्न सिपालु हुनुहुन्छ । त्यही यात्राको जगमा जन्मिएको उहाँको कृति ‘अन्नपूर्णका विम्बहरू’ ले भूगोलको वर्णन, कला र प्रकृतिको एउटा जीवन्त सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ ।

२. शान्त स्वभाव र गहिरो अध्ययन

विवशजीको व्यक्तित्वमा एउटा बेग्लै प्रकारको सौम्यता छ । उहाँ धेरै बोल्नेभन्दा पनि धेरै सुन्ने, पढ्ने र लेख्ने स्वभावको हुनुहुन्छ । उहाँको शान्तपनभित्र एउटा गहिरो चिन्तन लुकेको हुन्छ । उहाँको अध्ययनशील स्वभावले नै उहाँलाई नेपाली साहित्य जगतमा एक सशक्त हस्ताक्षरका रूपमा स्थापित गरेको छ । उहाँका शब्दहरूमा एउटा यस्तो ओज छ, जसले पाठकलाई सिधै कलाको मर्मसम्म पुर्‍याउँछ ।

३. कला र कलाकारका सारथि

एक कला समीक्षकका रूपमा उहाँले नेपाली कलाक्षेत्रलाई पुर्‍याउनुभएको योगदान अतुलनीय छ । मेरा प्रायः सबै एकल तथा सामूहिक, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कलाप्रदर्शनीहरूमा उहाँले गर्नुभएको तटस्थ र गहन समीक्षाले मलाई सधैँ ऊर्जा दिएको छ । उहाँले चित्रहरूका साथै कलाकारको भावना र क्यानभास भित्रका अदृश्य कथाहरूलाई पनि पाठकमाझ शब्दहरूका माध्यमबाट बाहिर ल्याइदिनुहुन्छ ।

४. बहुआयामिक व्यक्तित्व

मैले विवशजीलाई एक चिन्तनशील लेखक, प्रखर साहित्यकार, कुशल चित्रकार र तिखो दृष्टि भएका कलासमीक्षकका रूपमा चिनेको छु । उहाँको कलमले नेपाली कला र कलाकारलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म चिनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ । उहाँको लेखनमा कलाप्रतिको अगाध प्रेम र सिर्जनाप्रतिको निष्ठा प्रष्ट झल्किन्छ ।

ज्ञानेन्द्र विवशजी मेरो लागि एक सहयात्री, कलायात्राको एक साक्षी र प्रेरक व्यक्तित्व पनि हुनुहुन्छ । उहाँको शब्दशिल्प र कलाप्रतिको समर्पणले नेपाली वाङ्मयलाई सधैँ समृद्ध बनाइरहनेछ भन्ने मेरो विश्वास छ । खासगरी नेपाली कलाकारका लागि उहाँको लेखनले पुर्‍याउँदै आइरहेको योगदान स्तुत्य नै छ ।

५. मौनताभित्रको गहिरो अभिव्यक्ति

विवशजीको एउटा अद्भुत खुबी हो– चुपचाप कुरा सुन्नु र तिनलाई पछि शब्दमा उतार्नु । हामीले बोलेका कुराहरूलाई उहाँ निकै धैर्य र ध्यान दिएर सुन्नुहुन्छ । कतिपय अवस्थामा हामीले आफ्ना भावना र विचारहरूलाई शब्दमा उतार्न नसकिरहेका हुन सक्छौँ, तर उहाँले ती अधुरा अभिव्यक्तिहरूलाई पनि यति गहिरो तथ्यगत ढङ्गले र प्रष्टसँग बेलिबिस्तार मिलाएर लेखिदिनुहुन्छ कि लाग्छ– उहाँले हाम्रै मनको ऐना उतार्नुभयो । उहाँको लेखनमा विचारको स्पष्टता र भावनाको गहिराइको एउटा दुर्लभ संगम पाइन्छ । कलाकृतिमाथि गहिरो विश्लेषण गर्न सक्ने क्षमता पनि उहाँमा रहेको छ ।

आफूले नबुझेको कुरा उहाँ सोध्नुहुन्छ । मैले उहाँलाई कलाका विविध आयामहरूका विषयमा बताएको छु । त्यसलाई उहाँले आफ्नै भाषाशैलीमा पठनीय किसिमले लेख्नुहुन्छ । कला र कलाकारहरूका मौनताभित्रको गहिरो अभिव्यक्ति उहाँका कलालेखनमा पाइन्छ । यो हामी कलाकारका निम्ति अत्यन्त आवश्यक कुरा हो ।

६. प्रकृति र यात्राप्रतिको अगाध प्रेम

हामीजस्तै उहाँ पनि प्रकृतिको काखमा हराउन चाहने एक साँचो प्रकृतिप्रेमी हुनुहुन्छ । घुमन्ते स्वभावका उहाँले नेपालका कुनाकाप्चा र धेरै गाउँघरहरूको यात्रा गरिसक्नुभएको छ । उहाँले लेख्नुभएका अनगन्ती नियात्रा, संस्मरण र निबन्धहरूले नेपाली साहित्यलाई धनी बनाएका छन् । म त उहाँको लेखनको एउटा प्रशंसक (फ्यान) नै हुँ । उहाँले कुनै ठाउँको भ्रमण गरेपछि त्यहाँका अनुभवहरूलाई यसरी शब्दमा बुन्नुहुन्छ कि पाठकको आँखामा त्यो ठाउँको जीवन्त चित्र नै नाच्न थाल्छ । उहाँको शब्द र कलाको संयोजनले पाठकलाई त्यहीँ पुगेको आभास गराउँछ ।

७. पदचापका कथाहरू: अन्नपूर्णदेखि मेरो स्टुडियोसम्म

गत वर्षको एउटा प्रसङ्ग म कहिल्यै बिर्सन्न । उहाँ एक्लै अन्नपूर्ण आधार शिविरसम्मको साहसिक यात्रा गरेर फर्किनुभयो । पोखरामा भेट हुँदा उहाँले सुनाउनुभएका प्राकृतिक सुन्दरताले भरिएका रोचक तथा रोमाञ्चक ती यात्राका विवरणहरू यति प्रभावकारी थिए कि म आफैँ नगए पनि त्यहीँ पुगेर आएको जस्तो महसुस भयो । पछि उहाँका ती यात्रा संस्मरणहरू प्रकाशित भएपछि पढ्दा मैले फेरि एकपटक त्यही मिठो अनुभवलाई हृदयमा सँगाल्न पाएँ ।

पोखरा आउँदा उहाँ रानीपौवास्थित मेरो कला स्टुडियोमा आएर मैले सिर्जना गरिरहेका कलाकृतिहरूको बारेमा निकै अभिरुचिपूर्वक जानकारी लिनुभयो । काठमाडौँ फर्किएपछि उहाँले हाम्रो त्यो भेट र मेरो कला साधनाको सन्दर्भलाई लिएर ‘साहित्यपोस्ट’ अनलाइनमा एउटा यति सुन्दर लेख प्रकाशित गरिदिनुभयो, जसले मलाई आफ्नो कामप्रति थप ऊर्जा र गौरवको अनुभूति गरायो ।

८. कला समीक्षा: ओझेलमा परेका सिर्जनाको अभिलेख

नेपाली कलाक्षेत्रमा कलाकारका भावना र विचारहरूलाई उचित स्थान र उचाइसम्म पुर्‍याउन विवशजीले आफ्ना लेख र रचनामार्फत् खेल्नुभएको भूमिका वास्तवमै उल्लेखनीय छ । एउटा कलाकारले क्यानभासमा रङ भर्छ, तर त्यो सिर्जनाको मर्म, गहिराइ र सामाजिक महत्वलाई आम जनमानस र राष्ट्रसम्म पुर्याउने काम कला समीक्षककै हो । जब समीक्षकले कलाकारको मिहिनेतलाई शब्दमा उतारेर सार्वजनिक गरिदिन्छन्, तब मात्र त्यो कलाले समाजमा चिनारी पाउँछ र त्यसको वास्तविक मूल्य स्थापित हुन्छ । यति भइदिएन भने कला कलाकारकै कोठाभित्र बनिन्छ, कसैलाई बेचिन्छ र सकिन्छ । त्यो कला कति महत्वको थियो ? त्यसमा के कस्ता कलाचिन्तनहरू समाविष्ट थिए ? त्यसले दिने सन्देश र पार्ने प्रभाव के थियो ? आदि विषयमा नेपाली कलाजगत नै अनभिज्ञ रहन्छ ।  त्यसको कुनै अभिलेख समाजमा रहेको हुँदैन ।

९. हाम्रो मौनता र विवशजीको सक्रियता

हामी कलाकारहरूको एउटा पुरानो स्वभाव छ– हामी एकोहोरिएर सिर्जनामा मात्रै तल्लीन हुन्छौँ । आफ्नै कामको चर्चा वा प्रचार–प्रसार खोज्न नचाहने हाम्रो यही संकोचका कारण हाम्रा धेरै उत्कृष्ट कलाकृतिहरू नेपाली समाजमै पनि ओझेलमा परिरहेका छन् । विश्व कला बजारमा नेपाली पहिचान स्थापित गर्न त झन् ठूलो चुनौती छ । यस्तो रिक्तताको बीचमा विवशजी जस्ता निष्ठावान् समीक्षकको साथ पाउनु हामी कलाकारहरूका लागि सौभाग्यको कुरा हो । उहाँले मलगायत थुप्रै कलाकारहरूका सिर्जनालाई समाजसँग जोड्ने पुलको काम गरिदिनुभएको छ ।

१०. कृतज्ञता

मैले उहाँलाई मैले बनाइरहेको नयाँ कलाशैलीको बारेमा पनि जानकारी दिएको थिएँ । जुन कुरालाई उहाँले आफ्नो लेखमा पनि उल्लेख गरिदिनुभयो । मैले धेरै किसिमका शैली, प्रविधि, माध्यममा कलाकर्म गर्दै आइरहेको छु । केही वर्षदेखि नेपाली कला इतिहासमा न्यूरो आर्ट (ल्भगचय ब्चत) को अवधारणालाई आत्मसात् गर्दै काम गरिरहेको छु ।

यस कलाको उत्पत्ति र विकासको बारेमा विस्तृत जानकारी दिँदै मैले विवशजीलाई भनेको थिएँ– ‘न्यूरो आर्ट एक आधुनिक कलाशैली हो । यसले मानव मस्तिष्क, न्यूरोसाइन्स, मनोविज्ञान र चेतनाको अध्ययनलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ । यसले मस्तिष्कको संरचना, न्यूरोनहरू, मानिसको विचार प्रक्रिया, भावना र मानसिक अवस्थालाई विभिन्न माध्यमहरू (डिजिटल आर्ट, पेन्टिङ, स्कल्पचर, इन्स्टलेशन आर्ट) मा देखाउँछ ।’

मैले अहिलेसम्म १७ वटा एकल चित्रकला प्रदर्शनी साथै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ४० भन्दा बढी सामूहिक कलाप्रदर्शनीहरूमा भाग लिइसकेको छु ।

आफ्नो कलायात्रा र प्रेरणाका सन्दर्भमा उहाँलाई मैले भनेको थिएँ– म आफूलाई सधैँ प्रकृतिको सौन्दर्यले अत्यन्त प्रभावित पारिरहन्छ । आफूले विभिन्न चित्रकला शैलीमार्फत आफ्नो हृदयको आवाज व्यक्त गर्दै आइरहेको कुरा पनि कुराकानीमा मैले बताएको थिएँ । ती सबै कुरालाई अझ शैलीबद्ध र सिलसिला मिलाएर उहाँले ‘साहित्यपोस्ट’मा लेखिदिनुभयो कि त्यसका निम्ति म मित्र विवशजीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु ।

११. भविष्यप्रति आशा र आभार

कलाको श्रीवृद्धिका लागि उहाँले पुर्‍याउनुभएको यो निःस्वार्थ योगदानको महत्त्व आजको समयमा झन् बढेर गएको छ । उहाँले गर्नुभएको कामको उचित मूल्याङ्कन हुनुपर्छ भन्ने मेरो दृढ मान्यता छ । उहाँप्रति मेरो मनमा सधैँ उच्च आत्मसम्मान र अगाध माया साथै कृतज्ञताको भाव रहिरहने छ ।

ज्ञानेन्द्र विवशजीको कलम अझै तिखारिँदै जाओस् र उहाँका पदचापहरूले अझै धेरै नयाँ गन्तव्यहरू चुम्न सकून् । आगामी दिनहरूमा उहाँको कदर र सम्मान अझ बढ्दै जानेछ भन्ने विश्वासका साथ, नेपाली कला र साहित्यको सेवामा उहाँको यो अविराम यात्राको लागि हार्दिक शुभकामनासहित धन्यवाद टक्र्याउँछु ।

फेरि पनि म दोहोर्‍याउँछु– ज्ञानेन्द्र विवशजी एक लेखक र समीक्षक मात्र हुनुहुन्न, उहाँ त कलाकारको भावनालाई शब्दको प्राण दिने एक सहृदयी मित्र पनि हुनुहुन्छ । उहाँका थकित नहुने पाइलाहरू र नरोकिने कलमले आगामी दिनमा पनि नेपाली कला र साहित्यमा जीवनको अनुभव तथा प्रकृतिको सौन्दर्यलाई यसरी नै उजिल्याइरहन सक्नुहोस् भन्ने मेरो हार्दिक कामना छ ।