साहित्य आत्माको आवाज हो, अनुभवको प्रतिबिम्ब हो, र समयको साक्षी पनि । कहिले यो भोगाइहरूको प्रतिविम्ब हुन्छ, कहिले मौन आत्माहरूको आवाज । आप्रवासी जीवन भनेको यिनै मौनताहरूको सँगालो हो, जुन हृदयभित्र लुकेका कथा, अनुहार, सम्झना र सपना हुन् । यस्ता मौन कथाहरूलाई जीवित बनाउने एक उल्लेखनीय साहित्यिक प्रयास हो—दिलिप पौडेलद्वारा लिखित कथासंग्रह ‘ब्लफर्स डायरी’ ।

कथासंग्रह ‘ब्लफर्स डायरी’ लेखकका आफ्ना अनुभवहरूको सार मात्र होइन, हजारौं आप्रवासी नेपालीको साझा कथा पनि हो । यसमा समेटिएका १८ वटा कथाहरू कुनै काल्पनिक संसार होइनन्, बरु यथार्थको गहिरो धरातलमा उभिएका छन् । कथाहरू सरल छन्, तर प्रभावशाली; आत्मीय छन्, र विश्लेषणात्मक पनि ।

‘ब्लफर्स डायरी’मा समेटिएका कथाहरू विविध स्वाद र संवेदनाहरू बोकेका छन् । कहिले कथामा टोरन्टोको चिसो एकान्त भेटिन्छ, कहिले काठमाडौंका साँघुरा गल्लीहरू । कहिले क्यानडामा निर्वासित सन्तान र नेपालमा रहेका वृद्ध अभिभावक बीचको भावनात्मक दूरी छ, त कहिले युद्ध, बिछोड, सम्बन्धको विघटन र पुनः संयोजनका कथाहरू । कथाहरू केवल देशको भूगोलसँग मात्र नभई, पात्रहरूको अन्तर्मनसँग बाँधिएका छन् ।

जस्तै, ‘रात्रीबसको यात्रा’ मा माओवादी युद्धकालीन त्रास, संशय र यात्रुहरूको मौनता यति सजीव रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ कि पाठक स्वयं पनि त्यो बसभित्रको यात्री झैं महसूस गर्छ । कथाको अन्त्य, जहाँ एक महिला फेरि देखिन्छे, पाठकमा डरको लहर फिंजाउँछ—यही हो लेखकको शैलीको शक्ति !

‘मञ्जिता’, क्लब डान्सरको कथा, प्रेम, आशा र मोहको चक्रव्यूहमा फसेको एउटा पात्रको भोगाइ हो । सामाजिक सञ्जालमा देखिने झिल्के पहिचान र वास्तविक जीवनको खाडललाई लेखकले प्रभावकारी ढङ्गले चित्रण गरेका छन्।

त्यस्तै, ‘अर्गानिक प्रेम’ जस्तो कथा ग्रामीण पृष्ठभूमिमा आधारित भएर पनि आजको शिक्षा, रोजगार, विदेश मोह र लोक–सांस्कृतिक चेतनाबीचको द्वन्द्व प्रस्तुत गर्छ । कथाका पात्रहरूले आत्मनिर्भरता र माटोप्रतिको माया झल्काउँछन् ।

कोभिड, मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक सन्दर्भ

कथाहरूमा कोभिड महामारीको छाया प्रस्ट देखिन्छ । विशेषतः ‘धनेको जन्मदिन’ जस्तो कथा अत्यन्त मार्मिक छ, जहाँ कोभिडले वृद्ध धनेलाई छोराको काखबाट टाढा राख्छ । जन्मदिनको अवसर, आधुनिक उपहारहरू, र अन्ततः अस्पतालको शून्यता पाठकलाई गहिरो भावनात्मक तहमा पुर्‍याउँछ ।

‘एकल आमाको कथा’, ‘के सबै लोग्ने मान्छे यस्तै हुन्छन् ?’, र ‘गोत्र जुध्यो कि !’ जस्ता कथाहरूमा सम्बन्धको विखण्डन, महिलाको आत्मसंघर्ष, परिवारभित्रको हिंसा र बाल्यकालको चञ्चलतासम्मका विविध पक्षहरू उठाइएको छ ।

त्यस्तै ‘जुठेको सपना’ मा द्वन्द्वकालले कसरी किशोरको सपना चकनाचुर बनाउँछ, कसरी उसले नेपाल छोडेर भारत पलायन गर्नुपर्छ, र फर्किंदा पनि आफ्नै सपना उसैका लागि अनावश्यक बनेको हुन्छ—यी सबै संवेदनाहरू लेखकले गहिराइका साथ प्रस्तुत गरेका छन् ।

पौडेल अंग्रेजी साहित्यका स्नातकोत्तर हुन्, र दशकौँ समय शिक्षणमा बिताएका व्यक्तित्व हुन् । तर उनको नेपाली भाषा प्रयोग अत्यन्त सजीव, सरल र आत्मीय छ । कतिपय वाक्यहरू कविता जस्ता लाग्छन्—भाषा सजिलो भए पनि भाव गहिरो छ । संवादहरू पात्रअनुकूल छन्, प्रवाहयुक्त छन्, र वातावरण निर्माणमा सक्षम छन् ।

कथाहरू छोटा छन्, तर सन्देश गहिरो बोकेको छ । विशेषतः कथाहरूले कुनै उपदेशात्मक स्वर होइन, यथार्थको प्रस्तुति दिन्छन् । कथामा पात्रहरू कुनै ‘नायक’ होइनन्—ती हामीजस्तै सामान्य मान्छे हुन्, जसको जीवनले पाठकलाई चिन्दछ, छुन्छ, र अन्ततः प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछ ।

म स्वयं आप्रवासी जीवन बाँचिरहेको नेपाली हुँ । यहाँको व्यस्तता, भाषाको विभाजन, र नेपालप्रतिको नटुट्ने मोहबीच कहिलेकाहीँ मन थकाइन्छ । ‘ब्लफर्स डायरी‘ पढ्दा लाग्यो—म मात्र होइन, हजारौं आप्रवासी नेपालीको भोगाइ यो संग्रहमा उतारिएको रहेछ । कहिले बुबाआमासँगको भिडियो कलको तातोपन, कहिले पहिलो प्रेमको नमीठो बिछोड, कहिले कोभिडमा गुमेको प्रियजनको शून्यता—यी सबै हामी सबैका कथाहरू हुन् । विदेशी भूमिमा बसेर समय बिताउँदा, भौतिक रुपमा जहाँ भए पनि, आत्मा भने सधैं नेपालमै अड्किएको महसूस हुन्छ । मल्टिकल्चरल शहरको व्यस्तता, सुविधासम्पन्न जीवनशैली र प्रविधियुक्त दिनचर्याबीच पनि कहिलेकाहीँ मन एक्कासि गाउँको आँगन, शहरको चोक, वा घरको आँगनीमा पुगेजस्तो लाग्छ । नेपाली चाडपर्व—दशैंको टीका, तिहारको देउसी–भैलो, माघे संक्रान्तिको चाकु–तिल, होलीको रंग—यी कुरा केवल परम्परा होइनन्, ती हाम्रो अस्तित्वका हिस्सा हुन् । प्रवासमा ती उत्सवहरू मनाइन्छन्, तर त्यसको मिठास, आत्मीयता र साँचो सांस्कृतिक तात्त्विकता भने नेपालमै छुटेझैं लाग्छ ।

जब नेपाली गीत सुन्छौं, शहरको भीडभाडमा एक्लिएर बसेको बेलामा आमा-बुबाको सम्झना आउँछ, गाउँका साथीहरूको होहल्ला, चिया पसलका गफ, पिङ खेल्दै गरेका बालबालिकाको चिरपरिचित आवाज हृदयमा गुञ्जन्छ । लाग्छ, प्रवासमा बस्ने हामी सबैको जीवन एउटा दोहोरो कथा हो—जहाँ शरीर नयाँ देशमा भए पनि आत्मा अझै पुरानै आँगनमा खेलिरहेको हुन्छ । यस्तो अवस्थामा दिलिप पौडेलको ‘ब्लफर्स डायरी‘ झैं कृति अझ विशेष लाग्छ, जसले हामी जस्तै हजारौं नेपाली आप्रवासीको मनको भावना शब्दमा उतारिदिएको छ ।

कतिपय कथाहरू पढ्दा आँखामा आँसु आउँछ, केही कथा पढ्दा सुस्केरा फुकिन्छ । खासगरी ‘आमासँगको भिडियो कल अनि बुबाको तस्बिर’ जस्तो कथा पढ्दा त आत्मा चिसो हुन्छ – यो कथा होइन, भावना हो । ब्लफर्स डायरी नेपाली कथासाहित्यमा आधुनिक संवेदना र आप्रवासी यथार्थ मिसाउने नवीन प्रयास हो ।

यस संग्रहले नेपाली कथासाहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको आयाम दिने सम्भावना बोकेको छ । यो केवल कथासंग्रह होइन—सामूहिक आत्माको स्वर हो । लेखक दिलिप पौडेलको यो पहिलो कथा संग्रह भए पनि, यसले जुन साहित्यिक परिपक्वता, शैलीगत आत्मीयता र यथार्थको प्रस्तुति दिएको छ, त्यसले भविष्यमा उनीबाट अझ सशक्त र मन छुने कृतिहरूको अपेक्षा गर्न आधार दिन्छ ।

अन्त्यमा

‘ब्लफर्स डायरी‘ पढ्नैपर्ने कृति हो—विशेषतः उनीहरूका लागि जो विदेशमा छन्, जो पहिचानको द्वन्द्वसँग जुधिरहेका छन्, जो प्रेम, बिछोड, परिवार र आत्मसाथको खोजीमा छन् । यो पुस्तक नेपाली पाठकका लागि केवल साहित्यिक आनन्द होइन, आत्म-दर्शनको यात्रा पनि हो ।

कथाकार पौडेललाई यो सशक्त साहित्यिक शुरूवातका लागि हार्दिक बधाई ! आशा छ, तपाईंका आगामी कृतिहरूले पनि यस्तै आत्मीयता, संवेदना र यथार्थको सेतु बनेर नेपाली साहित्यलाई अझ समृद्ध बनाइरहनेछन् ।

 टोरोन्टो, क्यानाडा